Czas czytania: 13 min
Łuszczenie, pieczenie i zaczerwienienie w pierwszych tygodniach potrafią skutecznie zniechęcić do retinolu. Takie podrażnienie na początku stosowania retinoidów jest częste i zwykle przejściowe. W badaniach niższe stężenie retinoidu podrażniało rzadziej, a działało podobnie. Retinol to jeden z najlepiej przebadanych składników kosmetyków przeciw starzeniu skóry - w badaniach z grupą kontrolną poprawiał zmarszczki i przebarwienia, ale na efekty trzeba poczekać: pierwsze widać po kilku tygodniach, pełniejsze po kilku miesiącach regularnego stosowania. Z tego artykułu dowiesz się, jak retinol działa, jak zacząć go stosować i kiedy podrażnienie warto pokazać lekarzowi.
Jak retinol działa w skórze - mechanizm biologiczny
Retinol nie działa w formie, w jakiej go nakładasz. W skórze musi przejść dwie przemiany enzymatyczne - najpierw w retinal (retinaldehyd), potem w kwas retinowy, czyli formę aktywną:
retinol → (dehydrogenaza retinolu) → retinal → (dehydrogenaza retinalu) → kwas retinowy
Kwas retinowy wiąże się z receptorami jądrowymi RAR i RXR. Dopiero to połączenie uruchamia realne zmiany w skórze:
- keratynocyty przyspieszają proliferację - skóra szybciej się odnawia, tekstura się wygładza
- fibroblasty zwiększają produkcję prokolagenu typu I, czyli budulca kolagenu
- hamowane są metaloproteinazy macierzy (MMP), czyli enzymy rozkładające kolagen
- melanocyty ograniczają transfer melanosomów - stopniowa redukcja przebarwień
Te zmiany widać także w badaniach klinicznych. W zbiorczej analizie 6 badań z grupą kontrolną wzięło udział 471 kobiet: 237 stosowało stabilizowany retinol w niskim stężeniu, a 234 - ten sam preparat bez retinolu. Retinol poprawiał wszystkie oceniane oznaki fotostarzenia bardziej niż preparat bez niego, już od 4. tygodnia i przez całe 12 tygodni obserwacji, a podrażnienia zdarzały się rzadko i były łagodne lub umiarkowane oraz przemijające (Farris i wsp., 2024).
Na pełniejsze efekty trzeba poczekać kilka miesięcy: w badaniu trwającym rok zmarszczki wokół oczu i przebarwienia zmniejszały się przez cały ten czas (Randhawa i wsp., 2015). Cierpliwość jest więc częścią procesu.
Jak zacząć stosować retinol - zasada „low and slow”
Wyższe stężenie na start częściej podrażnia, a nie musi działać lepiej. W badaniu, w którym porównano dwa stężenia retinolu, z powodu nietolerancji stosowanie przerwały 4 ze 115 osób używających niższego stężenia i 23 ze 103 używających wyższego, a w małym badaniu z biopsjami skóry przedramienia oba stężenia przebudowywały ją podobnie (Mellody i wsp., 2022).
Dlatego zacznij od niskiego stężenia i rzadkiego nakładania, a częstotliwość zwiększaj stopniowo, zależnie od tego, jak reaguje skóra. Badania nie ustaliły jednego najlepszego harmonogramu - dla retinolu nie porównywano nawet codziennego stosowania od pierwszego dnia ze stopniowym wprowadzaniem. Jakie stężenie wybrać na początek, możesz omówić z lekarzem.
W Unii Europejskiej kosmetyki z retinolem mogą zawierać najwyżej 0,3% ekwiwalentu retinolu (emulsje do ciała - najwyżej 0,05%). Produktów z wyższym stężeniem nie wprowadza się do obrotu od 1 listopada 2025 r., a od 1 maja 2027 r. nie można ich już sprzedawać (Rozporządzenie Komisji (UE) 2024/996).
Retinol nakładaj wieczorem - jest wrażliwy na światło, a w badaniach również stosowano go na noc.
Krem nawilżający przy retinolu - jak złagodzić start
Krem nawilżający stosowany razem z retinoidem zmniejsza podrażnienie - tak wynika z badań z retinoidami na receptę. W jednym z nich zdrowe osoby nakładały tretynoinę na całą twarz, a krem nawilżający z filtrem SPF 30 tylko na jedną połowę: u większości podrażnienie pojawiało się po obu stronach, ale po stronie z kremem było przeważnie łagodne i uczestnicy woleli tę stronę (Schorr i wsp., 2012).
Pomóc mogą też składniki odbudowujące barierę naskórka dodane do kosmetyku z retinolem. W 5-dniowym teście płatkowym u 21 zdrowych osób serum z retinolem z dodatkiem m.in. ceramidów albo pantenolu podrażniało mniej niż to samo serum bez nich (Ying i wsp., 2025). To krótki test, a nie obserwacja wielotygodniowego stosowania na twarzy.
Popularna technika „sandwich” (krem, potem retinol, potem znów krem) nie była badana - nie wiadomo, czy kolejność nakładania ma znaczenie. Przy wrażliwej skórze lekarz może też zalecić nakładanie preparatu na krótko i zmywanie - tak badano leki z retinoidem w trądziku.
Jeśli masz wrażliwą skórę albo trądzik różowaty, o wyborze preparatu z retinoidem i sposobie jego wprowadzania warto porozmawiać z lekarzem. Badań porównujących tolerancję różnych retinoidów kosmetycznych (np. retinolu i HPR, na etykiecie: Hydroxypinacolone Retinoate) w tej grupie brakuje.
Podrażnienie po retinolu - kiedy pokazać skórę lekarzowi
Na początku stosowania retinoidów podrażnienie, potocznie nazywane retinizacją, jest częste: pojawia się zaczerwienienie, pieczenie, kłucie lub swędzenie i złuszczanie. Zwykle jest przejściowe, a skóra z czasem przyzwyczaja się do retinoidu.
W 6-tygodniowym badaniu, w którym częstotliwość nakładania zwiększano stopniowo, 88,7% osób stosujących niższe z dwóch badanych stężeń retinolu nie miało żadnej reakcji albo miało tylko łagodną, a przy wyższym stężeniu - 62,1% (Mellody i wsp., 2022). Przy silniejszym podrażnieniu pomaga rzadsze nakładanie, niższe stężenie i krem nawilżający.
Alergia na sam retinoid zdarza się bardzo rzadko, choć została opisana. Uczulać może też inny składnik kosmetyku - częstymi alergenami w kosmetykach są substancje zapachowe i konserwanty. Czy to podrażnienie, czy alergia, po samym wyglądzie skóry nie da się rozstrzygnąć: alergię kontaktową potwierdza lekarz na podstawie badania i testów płatkowych.
Przerwij stosowanie kosmetyku i pokaż skórę lekarzowi, jeśli:
- podrażnienie nie mija mimo rzadszego nakładania i kremu nawilżającego,
- pojawiają się bąble, pokrzywka albo obrzęk,
- zmiany wychodzą poza miejsce, na które nakładasz kosmetyk.
Retinol wieczorem, krem z filtrem rano
Skoro retinol nakładasz wieczorem, rano przychodzi kolej na krem z filtrem przeciwsłonecznym - codziennie.
Codzienny filtr spowalnia starzenie skóry wywołane słońcem. W badaniu z randomizacją postęp fotostarzenia skóry u osób nakładających filtr codziennie przez 4,5 roku był o 24% mniejszy niż u osób, które stosowały filtr wedle własnego uznania, a w grupie codziennego filtra nie wykryto nasilenia oznak fotostarzenia (Hughes i wsp., 2013). Retinol w badaniach poprawiał już widoczne zmarszczki i przebarwienia, a filtr chroni przed nowymi - dlatego warto stosować je razem. Tak też stosowano retinol w badaniach: uczestniczki codziennie rano nakładały krem z filtrem (Mellody i wsp., 2022).
Wybierz filtr o szerokim spektrum, czyli chroniący przed UVA i UVB. Polskie Towarzystwo Dermatologiczne (PTD) zaleca SPF co najmniej 30 wiosną i latem oraz co najmniej 15 jesienią i zimą, a przy przebywaniu na zewnątrz - ponowne nakładanie co najmniej co 2 godziny.
Liczy się też ilość: według PTD na twarz, głowę i szyję potrzeba ok. 1 łyżeczki kremu (ok. 5 ml). W badaniach w codziennych warunkach nakładano zwykle 2-5 razy mniej kremu, niż zakłada test SPF, a nałożenie połowy zalecanej ilości obniża ochronę znacznie bardziej niż o połowę.
Kiedy nie stosować retinolu i kiedy najpierw zapytać lekarza
Ciąża i planowanie ciąży - w ciąży retinolu się nie stosuje, z ostrożności: nie ma wystarczających danych potwierdzających, że retinoidy nakładane na skórę są w ciąży bezpieczne. Jeśli stosowałaś retinoid na skórę, zanim dowiedziałaś się o ciąży, powiedz o tym lekarzowi prowadzącemu ciążę - duże badania nie wykazały w takiej sytuacji częstszych wad wrodzonych. Jeśli stosujesz lek z retinoidem na receptę, o dalszym leczeniu przy planowaniu ciąży zdecyduje lekarz prowadzący.
Karmienie piersią - jeśli karmisz, powiedz o tym na konsultacji. O pielęgnacji z retinoidem w tym czasie zdecydujesz razem z lekarzem.
Trądzik różowaty - retinoidy nakładane na skórę nie należą do zalecanego leczenia trądziku różowatego, a w badaniu z żelem z tretynoiną i antybiotykiem częściej niż placebo podrażniały skórę i zaostrzały zmiany. Przy trądziku różowatym pielęgnację i leczenie warto ustalić z lekarzem.
Kwasy AHA i BHA - stosowanie kilku aktywnych preparatów naraz zwiększa ryzyko podrażnienia, dlatego sposób łączenia retinolu z kwasami najlepiej ustalić z lekarzem. Kwasy AHA zwiększają też wrażliwość skóry na słońce, więc przy nich filtr rano jest tym ważniejszy.
Wyprysk (egzema), kontaktowe zapalenie skóry i inne choroby skóry w zaostrzeniu - zanim zaczniesz stosować retinol, skonsultuj się z lekarzem.
Po zabiegach naruszających naskórek (laser ablacyjny, głębszy peeling chemiczny) - według panelu ekspertów retinoidów nie stosuje się w dniu zabiegu ani w okresie gojenia. Kiedy wrócić do retinolu, ustali lekarz, który wykonywał zabieg.
Najczęstsze pytania o stosowanie retinolu
Ile czasu musi minąć, zanim retinol zadziała? W badaniach pierwsza poprawa była widoczna już po 4 tygodniach regularnego stosowania. Pełniejsze efekty pojawiają się po kilku miesiącach - w badaniu trwającym rok zmarszczki wokół oczu i przebarwienia zmniejszały się przez cały ten czas. Dlatego efekt warto oceniać po kilku miesiącach, a nie po kilku tygodniach.
Czy można stosować retinol codziennie od razu? Zwykle lepiej zacząć rzadziej. Badań porównujących codzienne stosowanie od pierwszego dnia ze stopniowym wprowadzaniem brakuje, ale podrażnienie na początku jest częste, a niższe stężenie podrażnia rzadziej. Zacznij od niskiego stężenia i rzadkiego nakładania, a częstotliwość zwiększaj stopniowo, zależnie od reakcji skóry.
Czy retinol można stosować latem? Tak. Retinol nakłada się wieczorem, a rano - codziennie krem z filtrem. Polskie Towarzystwo Dermatologiczne zaleca wiosną i latem filtr o SPF co najmniej 30, a przy przebywaniu na zewnątrz ponowne nakładanie co najmniej co 2 godziny.
Co to jest retinizacja i czy muszę przerywać stosowanie? Retinizacja to potoczna nazwa podrażnienia na początku stosowania retinoidów: zaczerwienienia, pieczenia, kłucia lub swędzenia i złuszczania. Jest częsta i zwykle przejściowa. Przy silniejszym podrażnieniu pomaga rzadsze nakładanie, niższe stężenie i krem nawilżający. Jeśli podrażnienie nie mija albo pojawiają się bąble, pokrzywka lub obrzęk - przerwij stosowanie kosmetyku i pokaż skórę lekarzowi, a jeśli to lek z retinoidem na receptę, skontaktuj się z lekarzem, który go przepisał.
Czym różni się retinol od tretynoiny i kiedy warto rozmawiać o recepcie? Tretynoina to sam kwas retinowy - działa bez przemian w skórze i jest dostępna wyłącznie na receptę, a retinol musi zostać w skórze przekształcony w kwas retinowy. Retinol i tretynoina działają tym samym mechanizmem. Tretynoina jest najlepiej przebadana i silniejsza, ale częściej podrażnia; retinol jest łagodniejszy i w części badań dawał podobne efekty. Wybór zależy od skóry i tolerancji - doradzi lekarz, zwłaszcza jeśli po kilku miesiącach regularnego stosowania retinolu efekty Cię nie satysfakcjonują, a skóra dobrze go znosi.
Piśmiennictwo
- Farris P i wsp., J Drugs Dermatol, 2024. PMID 38564380
- Lin L i wsp., Sci Rep, 2025. PMID 40707570
- Randhawa M i wsp., J Drugs Dermatol, 2015. PMID 25738849
- Mellody KT i wsp., Int J Cosmet Sci, 2022. PMID 35778881
- Schorr ES i wsp., J Drugs Dermatol, 2012. PMID 23135655
- Ying Y i wsp., J Cosmet Dermatol, 2025. PMID 41044804
- Hughes MC i wsp., Ann Intern Med, 2013. PMID 23732711
- Narbutt J i wsp., „Fotoprotekcja. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego. Część 2: Stosowanie preparatów zawierających filtry UV”, Przegl Dermatol, 2018, 105(1): 30-40. DOI 10.5114/dr.2018.74164. termedia.pl
Każda decyzja dotycząca pielęgnacji skóry - szczególnie przy skórze wrażliwej, trądziku różowatym lub innych chorobach skóry - powinna być poprzedzona konsultacją z lekarzem, np. dermatologiem. Powyższe informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady medycznej.
lek. Kamil Lewsza
Medycyna estetyczna Gdańsk i Gdynia
